آموزش کار با قطب نما

جهت‌یابی صحیح یکی از مهم‌ترین مهارت‌ها در کوهنوردی، طبیعت‌گردی و ماجراجویی در فضای باز است. در شرایطی که GPS یا تلفن همراه به دلیل نبود آنتن یا تمام شدن باتری کارایی ندارد، قطب نما به‌عنوان یک ابزار ساده اما حیاتی می‌تواند جان شما را نجات دهد. در این مقاله از سایت دارمارت کمپ، به‌صورت کامل و کاربردی به آموزش کار با قطب‌ نما، اصول جهت‌ یابی و استفاده از قطب نما در کوهنوردی خواهیم پرداخت.

قطب نما چیست و چگونه کار می‌کند؟

قطب نما یکی از لوازم ضروری کوهنوردی ابزاری برای تعیین جهت‌های جغرافیایی است که بر اساس میدان مغناطیسی زمین عمل می‌کند. سوزن مغناطیسی قطب نما همیشه به سمت شمال مغناطیسی زمین اشاره می‌نماید. با استفاده از این ویژگی می‌توان مسیر حرکت، موقعیت فعلی و جهت مقصد را مشخص کرد.

اجزای اصلی قطب نما

برای یادگیری صحیح کار با قطب نما، ابتدا باید با اجزای آن آشنا شوید:

سوزن مغناطیسی: بخش متحرکی که شمال را نشان می‌دهد.

صفحه مدرج (درجه‌بندی): معمولا از ۰ تا ۳۶۰ درجه

خط جهت‌یاب: برای تنظیم مسیر حرکت

فلش جهت حرکت: مسیر پیش‌رو را نشان می‌دهد.

جهت‌های اصلی جغرافیایی

چهار جهت اصلی عبارت‌اند از:

شمال (North – N)

جنوب (South – S)

شرق (East – E)

غرب (West – W)

این جهت‌ها بر اساس موقعیت زمین نسبت به خورشید و میدان مغناطیسی زمین تعریف شده‌اند و در تمام دنیا ثابت هستند.

نقش سوزن مغناطیسی در تشخیص جهت‌ها

در قطب نما، یک سوزن مغناطیسی وجود دارد که آزادانه می‌چرخد. نوک رنگی (معمولا قرمز) این سوزن همیشه به سمت شمال مغناطیسی زمین اشاره می‌کند.

برای تشخیص جهت‌ها:

قطب نما را به‌صورت افقی در دست بگیرید.

صبر کنید تا سوزن کاملا ثابت شود.

نوک قرمز سوزن، جهت شمال (N) را نشان می‌دهد.

وقتی شمال مشخص شد، سایر جهت‌ها به‌صورت خودکار قابل تشخیص هستند.

نحوه تشخیص سایر جهت‌ها پس از یافتن شمال

پس از مشخص شدن شمال، به این نکته توجه کنید که جنوب (S) دقیقا در جهت مخالف شمال قرار دارد.

شرق (E) در سمت راست شمال است.

غرب (W) در سمت چپ شمال قرار می‌گیرد.

به‌عبارت ساده‌تر اگر رو به شمال بایستید، شرق سمت راست شماست، غرب سمت چپ و پشت سر شما جنوب قرار دارد.

بیشتر بخوانید: خطرات کوهنوردی

آموزش کار با قطب‌ نما به‌صورت گام‌به‌گام (کامل و جامع)

پس از آموزش جهت یابی در کوهنوردی، لازم است به شرح آموزش کامل کار با قطب نما بپردازیم. استفاده از قطب نما اصولی دارد که در صورت بی توجهی به آن‌ها، ممکن است موفق به یافتن جهت صحیح نشوید.

مرحله 1: نگه‌داشتن صحیح قطب‌ نما

قطب نما را روی کف دست قرار دهید.

آن را کاملا افقی نگه دارید.

از اجسام فلزی، موبایل و ساعت هوشمند فاصله بگیرید.

کج نگه‌داشتن قطب نما یا نزدیک بودن به فلزات باعث خطای جهت‌یابی می‌شود.

مرحله 2: پیدا کردن شمال با قطب نما

صبر کنید تا سوزن کاملا ثابت شود.

نوک رنگی سوزن، شمال مغناطیسی را نشان می‌دهد.

محفظه قطب نما را بچرخانید تا حرف N دقیقا زیر نوک سوزن قرار گیرد.

در این مرحله، شمال و سایر جهت‌های اصلی مشخص می‌شوند.

مرحله 3: تشخیص جهت‌های اصلی و فرعی

پس از تنظیم شمال جنوب و شرق و غرب مشخص می‌شود.

همچنین می‌توانید جهت‌های فرعی مانند شمال‌شرق، جنوب‌غرب و… را از روی درجه‌ها تشخیص دهید.

مرحله 4: تعیین مسیر حرکت بدون نقشه

اگر مقصد شما مشخص است:

رو به سمت مقصد بایستید.

قطب نما را در مقابل خود نگه دارید.

محفظه را بچرخانید تا سوزن روی N قرار گیرد.

فلش جهت حرکت، مسیر صحیح را نشان می‌دهد.

اکنون می‌توانید در همان جهت حرکت کنید.

مرحله 5: تعیین مسیر حرکت با نقشه و قطب نما

این روش دقیق‌ترین شیوه جهت‌یابی در کوهنوردی است.

نقشه را روی سطح صاف قرار دهید.

قطب نما را روی نقشه بگذارید.

شمال نقشه را با شمال قطب نما هم‌راستا کنید.

مسیر موردنظر را روی نقشه مشخص نمایید.

زاویه مسیر (آزیموت) را بخوانید.

با این روش می‌توانید حتی در مسیرهای ناشناخته حرکت کنید.

مرحله 6: آموزش آزیموت با قطب نما

آزیموت زاویه‌ای است بین شمال و مسیر حرکت که با درجه مشخص می‌شود. در واقع آزیموت می‌گوید برای رسیدن به مقصد، چند درجه از شمال باید بچرخید.

مراحل محاسبه آزیموت:

قطب نما را به سمت مقصد بگیرید.

صفحه مدرج را بچرخانید تا سوزن روی شمال قرار گیرد.

عدد نمایش داده‌شده، آزیموت مسیر شماست.

در حرکت، همیشه آزیموت را کنترل کنید تا از مسیر خارج نشوید.

مثال کاربردی

فرض کنید رو به شمال ایستاده‌اید:

شمال: ۰° یا ۳۶۰°

شرق: ۹۰°

جنوب: ۱۸۰°

غرب: ۲۷۰°

اگر مقصد شما دقیقا بین شمال و شرق باشد، آزیموت آن حدود ۴۵ درجه خواهد بود.

مرحله 7: حفظ مسیر در حین حرکت

در کوهنوردی هر چند دقیقه یک‌بار قطب نما را چک کنید.

از نشانه‌های طبیعی مانند درخت یا سنگ به‌عنوان نقطه میانی استفاده کنید.

در صورت مه یا دید کم، حرکت را آهسته‌تر انجام دهید.

مرحله 8: اصلاح خطاهای رایج در کار با قطب نما

از این اشتباهات پرهیز کنید:

نگه‌داشتن قطب نما به‌صورت کج

نزدیک بودن به فلزات

بی‌توجهی به اختلاف شمال مغناطیسی و جغرافیایی

حرکت بدون بررسی مجدد جهت

توصیه می‌شود پیش از استفاده از روش جهت یابی با قطب نما در سفر، ابتدا در محیط‌های ساده کار با قطب نما را امتحان کنید. انجام دادن تمرین عملی و تکرار جهت‌یابی در طبیعت، مفید و موثر است.

بیشتر بخوانید: بهترین کتری کوهنوردی و کمپینگ

نکات مهم استفاده از قطب نما در کوهنوردی

قطب نما را از موبایل، ساعت هوشمند و فلزات دور نگه دارید.

قبل از شروع مسیر، تمرین کنید.

همیشه قطب نما را همراه نقشه استفاده نمایید.

به اختلاف شمال مغناطیسی و شمال جغرافیایی توجه داشته باشید.

در شرایط اضطراری آرامش خود را حفظ کنید.

بیشتر بخوانید: بهترین چادر مسافرتی اتوماتیک

اختلاف شمال مغناطیسی و شمال جغرافیایی یعنی چه؟

زمین دو نوع شمال دارد: شمال جغرافیایی (True North) که همان شمال واقعی زمین است و شمال مغناطیسی (Magnetic North) یا جهتی که سوزن قطب نما نشان می‌دهد.

تمام نقشه‌های توپوگرافی بر اساس شمال جغرافیایی رسم می‌شوند. اما شمال مغناطیسی مربوط به میدان مغناطیسی زمین است، محل آن ثابت نیست و هر سال کمی جابه‌جا می‌شود.

بنابراین سوزن قطب نما به شمال مغناطیسی اشاره می‌کند، اما نقشه‌ها بر اساس شمال جغرافیایی هستند. در واقع جهتی که قطب نما نشان می‌دهد دقیقا همان شمال نقشه نیست، به این تفاوت انحراف یا اختلاف مغناطیسی می‌گویند.

اختلاف مغناطیسی چقدر است؟

مقدار این اختلاف در هر منطقه متفاوت بوده و معمولا بین چند درجه تا بیش از ۲۰ درجه می‌باشد که میزان آن روی نقشه‌ها یا منابع محلی نوشته می‌شود.

مثال: اختلاف مغناطیسی منطقه‌ای = ۵ درجه شرق (یعنی شمال مغناطیسی ۵ درجه به سمت شرقِ شمال جغرافیایی قرار دارد.)

چطور اختلاف شمال مغناطیسی و شمال جغرافیایی را اصلاح کنیم؟

بهترین راه اصلاح اختلاف، حرکت از روی نقشه با قطب‌ نما است. در این حالت، مسیر حرکت ابتدا بر روی نقشه تعیین شده و آزیموت مربوط به آن بر اساس شمال جغرافیایی استخراج می‌شود. برای تبدیل این آزیموت به آزیموت قابل استفاده با قطب نما، مراحل زیر باید انجام گیرد.

مرحله اول: تعیین آزیموت بر روی نقشه

نقطه شروع و مقصد بر روی نقشه مشخص می‌شود.

لبه قطب نما بر روی خط مسیر قرار می‌گیرد.

صفحه مدرج قطب نما چرخانده می‌شود تا خطوط شمال–جنوب آن با خطوط شمال نقشه هم‌راستا گردد.

عدد خوانده‌شده از صفحه مدرج، آزیموت نقشه (آزیموت واقعی) محسوب می‌شود.

به‌عنوان مثال: آزیموت به‌ دست ‌آمده از نقشه: ۱۲۰ درجه

مرحله دوم: تشخیص مقدار و نوع اختلاف مغناطیسی

مقدار اختلاف مغناطیسی معمولا بر روی نقشه درج شده و به‌صورت شرقی (East) یا غربی (West) بیان می‌شود.

برای مثال: اختلاف مغناطیسی منطقه: ۵ درجه شرقی

این عبارت به این معناست که شمال مغناطیسی ۵ درجه به سمت شرقِ شمال جغرافیایی قرار دارد.

مرحله سوم: اصلاح آزیموت نقشه

برای تبدیل آزیموت نقشه به آزیموت قابل استفاده با قطب نما، از قاعده زیر استفاده می‌شود:

در صورت شرقی بودن اختلاف مغناطیسی، مقدار اختلاف از آزیموت نقشه کسر می‌شود.

در صورت غربی بودن اختلاف مغناطیسی، مقدار اختلاف به آزیموت نقشه اضافه می‌گردد.

مثال کاربردی آزیموت

آزیموت نقشه: ۱۲۰ درجه

اختلاف مغناطیسی: ۵ درجه شرقی

با توجه به شرقی بودن اختلاف مغناطیسی محاسبه زیر صورت می‌گیرد:

۱۲۰° − ۵° = ۱۱۵°

بنابراین آزیموت قطب نما = ۱۱۵ درجه است. این عدد باید بر روی قطب نما تنظیم شده و مبنای حرکت در طبیعت قرار گیرد.